Tags

, , , , , , , , , , , ,

Het zou zomaar het begin van een nieuwe serie kunnen zijn ‘Ik mis …’. Dit is natuurlijk een onderwerp dat ik al vaker heb besproken. Meestal zijn er dan twee categorieën te onderscheiden: 1. Wat mis ik als ik in Leeuwarden (BEL/NL) ben? 2. Wat mis ik als ik in Mozambique ben? Er is sinds eind maart 2020 een derde categorie bijgekomen. 3. Wat mis ik tijdens de corona / covid-19 periode?

Laat ik er één ding uitlichten als antwoord op categorie drie. Het museum – meervoud: musea. En nog iets specifieker: schilderijen. Ik hou van naar schilderijen kijken en het liefst met een koptelefoon op waarin ik ook een woordje uitleg hoor. Niet omdat ik zelf niet kan kijken maar ik ben enkel een liefhebber, geen kenner. Wat extra weetjes of kijksuggesties zijn zeer welkom. Ik gaf al eens eerder een voorbeeld. ‘Het wonder van Haarlem’. Klik HIER. Vandaag voeg ik er nog een aan toe – een schilderij van Johannes Vermeer.

Johannes Vermeer (1632-1675) – De koppelaarster (1656) – olieverf op doek 143 x 130 cm – Gemäldegalerie Alte Meister, Dresden

Wat zie ik? Je zou zelf ook deze vraag kunnen beantwoorden. Ja toch? Waarschijnlijk ben je al beïnvloedt door de titel van dit schilderij. In het Engels zeggen ze: ‘The Procuress‘. De meeste schilderijen uit de 17e eeuw kregen pas achteraf een titel. Bijvoorbeeld omdat er een inventaris moest gemaakt worden in verband met een erfenis of een openbare verkoop. Terug naar de vraag: ‘Wat zie ik (jij)?’ Vier figuren waarvan de dame (rechts) – met het gele jasje en witte kap – het meest in het oog springt. Ook de linkerhand – op de linkerborst van de dame – van de man met het rode uniformjasje – valt op. In tweede instantie zie je natuurlijk ook het glas en de kan in Delfts blauw. Minder in het oog springend zijn de twee andere figuren. Een tevreden ogende oudere dame met een zwarte kap (of sjaal) achter de rug van de man in het rood. Links op het schilderij kijkt een glimlachende man vanuit de schaduw naar de toeschouwer. Hij heeft (waarschijnlijk) een instrument vast (op zijn schoot of tussen zijn benen). Mogelijk is je ook de geopende hand van de dame opgevallen en het muntstuk in de hand van de man met rood jasje en een dure, versierde hoed. Om volledig te zijn vermeld ik ook dat ik in de rechter benedenhoek – op de voorgrond – een groot kleed of tapijt zie.

Dat is het zo ongeveer wat ik zie. Wat nu volgt is de interpretatie. Wat betekent dit schilderij, deze compositie, dit verhaal? En wat betekenen de details die te zien zijn? De mensen die dit schilderij de titel ‘De Koppelaarster’ hebben gegeven hebben waarschijnlijk getwijfeld. Want ook ‘Het bordeel’, ‘Het hoertje’ (of varianten als prostituee, vrouw van lichte zeden) of ‘De hoerenloper’ (‘De klant’, ‘De souteneur’ of ‘Betaalde Liefde’ had de titel kunnen zijn. Ik vind ‘Een muntje voor een pleziertje’ ook wel een leuke titel. De keuze voor ‘De koppelaarster’ is een veilige. Noch de dame, noch de klant treft enige blaam. Het is ‘business’ naar tevredenheid van de tussenpersoon.

Laten we een beetje inzoomen. Heeft het meisje rode blosjes op haar wangen? Het lijkt wel zo. Waarschijnlijk een mix van tevredenheid en een flinke slok (wijn) op. Ze lijkt ontspannen. De man is niet aan zijn proefstuk toe, er is geen spoor van nervositeit. Wel probeert hij in de schaduw te blijven want deze 17de eeuwse foto zou zo maar op de 17de eeuwse Facebook kunnen verschijnen. Aan de muur van een kroeg of bordeel.

Wat was de intentie van de schilder? Een gezellig tafereel schilderen of een lesje moraal? Misschien werd hij wel geprikkeld door zo’n erotisch tafereel. We weten het niet. Het kan allebei. Interpretatie dus. Wie is de man links op het schilderij? Een muzikant met een glas wijn in zijn linkerhand. Is hij de volgende of vorige klant of is hij de huismuzikant van deze kroeg, dit bordeel? Een voyeur of een ingehuurde muzikant om de sfeer te verhogen en om zo dit samenzijn te legitimeren? Niks seks, gewoon een beetje stoeien en betalen voor een beker wijn. Een beetje aangeschoten realiseert hij zich dat hij getuige is van een grensoverschrijdende activiteit.

Uiteraard zijn er heel wat boeken volgeschreven over de schilderijen van Johannes Vermeer. Ik vermeld wat aannames of interpretaties. Dit schilderij is het eerste genre-stuk (interieur) van Vermeer. Hiervoor schilderde hij bijbelse taferelen – waarschijnlijk als zijn meesterproef voor het Sint-Lucasgilde. Vermeer groeide op in de kroeg van zijn ouders – herberg Mechelen – dus dit tafereel is hem zeker niet vreemd. Zijn schoonmoeder – Maria Thins – was ook kunsthandelaar. Zij bezat enige tijd een schilderij van Dirck van Baburen – met dezelfde titel: ‘De Koppelaarster’.

Dirck van Baburen (1595-1624) – De koppelaarster (1622) – olieverf op canvas – 106,4 x 107,6 – Museum of Fine Arts, Boston

Vermeer woonde sinds zijn huwelijk in het huis bij zijn schoonmoeder. Hij kende dus dit schilderij en de thematiek. Dit is het enige bordeel-schilderij van Johannes Vermeer. Hij gebruikte dit koppelaarster-schilderij tweemaal als achtergrond in andere werken. Het concert en Zittende virginaalspeelster.

Omdat de meekijkende man op links hetzelfde jasje draagt als de schilder op De Schilderkunst wordt er gedacht dat het een zelfportret is van de jonge Vermeer. Zit hij daarom in de schaduw? Enkele kunsthistorici denken zelfs dat de vrouw zijn eigen vrouw is. Zou haar moeder dit tafereel hebben bedacht? Wie weet maar er bestaan geen bewijzen voor.

Schildertechnisch valt er nog wel iets te zeggen. Het is een vroege Vermeer. Weinig diepte in dit schilderij in vergelijking met later werk. De losse toets, het spel van licht en schaduw (donker) duidt op verwantschap met Rembrandt waarschijnlijk via stadsgenoot Carel Fabritius. Ook de invloed van Caravagio is zichtbaar. De twee hoofdrolspelers zijn vol in kleur – geel en rood – geschilderd. De twee toeschouwers dragen donkere kleding. Het kleed op de voorgrond blijft een beetje raadselachtig. Hangt dit tapijt over een onzichtbare balustrade en bevindt het gezelschap zich in een (min of meer) privé-vertrek? Dat zou kunnen. Of is het donkere kleed enkel bedoeld als contrast met het gele jasje – hoofdrolspeelster? En eigenlijk is het raar dat het tafereel maar op de helft van het schilderij staat. De bovenkant. De onderkant is enkel kleed en donkere jas. Is dat een beginnersfout bij de opzet van het schilderij?

Tot zover voor vandaag. Ik heb in 2016 en 2017 veel gelezen over Johannes Vermeer omdat ik toen een toneel-bewerking maakte van het boek ‘Meisje met de parel’. Ik bezocht toen verschillende musea, ging naar lezingen, las boeken en snuffelde veel op internet. Ik las bijvoorbeeld: ‘Vermeer – Master of Art’ (Maurizia Tazartes). Ook ‘Gezicht op Delft’ (Anthony Baily) en ‘Vermeer’ (Lecturama).

In de serie: BEELDENDE KUNST

ps. Als je dit soort ‘weetjes’ interessant vindt dan moet je zeker eens kijken op het weblog van Max Van Hemel. Een aanrader – met elke woensdag een kunstweetje.